Emrat edhe kur janë përçmues, megjithatë janë identitete, ndonëse jo gjithçka thuhet nëpërmjet emrit, po jo dhe gjithçka fshihet pas emrit. Para se një emër të përcaktojë një shkallë ndër sosh, ai tregon prejardhje. Se sa i pavlerë apo, më saktë, sa vlerë mund të ketë i padijshmi, nuk është pyetja përfundimtare që kontribuon në promovimin e dijës. Në fakt, pikënisja e kontributit është dija që jemi, ishim e do të jemi shumë të padijshëm kundrejt të paktës që dimë, sikundërqë domosdoshmëria për dijën është më themelore sesa veç përfytyrimi i vlerës së diturisë.
Njerëzit nuk lindin të dijshëm, por as nuk vinë në jetë për t’iu shmangur dijës. Nëse lindja i padijshëm është pikënisje, atëherë injoranca është ngecje që nuk ka lëvizuar nga pika zero ose, thënë ndryshe, dija është gjendje normale e zhvillimit.
Mirëpo, jo krejt njerëzit janë normalë. Dhe kjo gjendje anormale ka një mori shpërfaqjesh. Ja një prej tyre. Është normale të mos jesh i dijshëm, por nuk është normale të frikësohesh prej të dijshmit dhe diturisë. Është normale të mos jesh i dijshëm, por nuk është normale të armiqësosh të dijshmit dhe diturinë. Është normale të mos jesh i dijshëm, por nuk është normale ta shohësh të dijshmin dhe diturinë, si gjendje jo normale.
Në fakt, nuk janë të gjithë të padijshmit njëjtë. Janë dy përfundime të kundërta të njerëzve të padijshmit kundrejt njerëzve të dijshëm dhe, le të themi, edhe kundrejt diturisë. Po aq sa ka të padijshëm që njerëzit e dijshëm i shohin me shpërfytyrim, deri në gogolë, po aq ka të padijshëm që i shohin ata si fat, pasuri e mundësi. Po aq sa ka të padijshëm që i shmangen të dijshmive dhe krijojnë tabor kundër tyre, po aq ka të padijshëm që rreshtohen pranë tyre dhe bëjnë çmos për ta e për kauzën e tyre. Po aq sa ka të padijshëm që mbyllin veshët e s’duan të dinë për të diturit, po aq ka të padijshëm që me vullnetin më të madh mëtojnë të përfitojnë prej tyre. Si bëhet ky dallim?!
Vërtet janë dy përfundime të kundërta, mirëpo janë edhe dy pikënisje të kundërta. Pikënisja e tyre e padijenisë nuk është që i ka bërë bashkë, sa i ka ndarë zemra. Po po, zemra i ka ndarë, ajo është pikënisja e kundërt! Zemra e bën dallimin mes njeriut të padijshëm dhe të padijshëm. Zemra e bën, madje edhe dallimin mes të dijshmit dhe të dijshmit.
I padijshmi idhnak, zemërak, smirak e shpirtlig, nuk është njëjtë me të padijshmin zemërgjerë, zemërbardhë dhe fisnik e bujar. Injoranca e zakonshme është më e menaxhueshme sesa shpirtligësia. Shpirtit të pushtuar nga e keqja, smira, paragjykimi, urrejtja dhe sëmundjet e tjera të zemrës, i pengon edhe vetvetja, e ku më një i dijshëm tek i cili e sheh pushtetin i cili ia kanos kalanë e iluzionit që ka ndërtuar. Por jo krejt shpirtrat janë të tillë, edhe kur banojnë në trupa njerëzish të padijshëm. Sa i padijshmi e sheh shpëtimin, kurën dhe fitimin tek dija e të dijshmit, tek kultura e tij, tek afërsia me të e tek shtegtimi me të në shtigje drejt më të mirës! Mirëpo ky ka tjetër zemër nga të padijshmit të një soji tjetër, që përveç sëmundjes së padijenisë, kanë dhe sëmundjet e zemrës. E vërtetë, “njeriu është armik i asaj që s’e njeh”, mirëpo ky e di padijeninë e vetë dhe me këtë dije rrugëton drejt njohjes. Ashtu, vërtet, “njerëzit janë të vdekur, e dijetarët janë të gjallë”, mirëpo jetën e duan të gjithë. Gjithsesi, e vërtetë është, “rrushi është i thartë” për dhelprën kur nuk e kap atë dot, mirëpo jo krejt janë dhelpra.
E pra, përcaktimet e tona kundrejt njerëzve të dijshëm, nuk tregojnë edhe aq shumë sa dimë e sa nuk dimë, sa na tregojnë çfarë zemra kemi. Po po, çfarë kemi! Zemrat e çiltra anojnë kah njerëzit e dijshëm. Ashtu kaherë ka qenë dhe është. Dhe jo vetëm!
Dikush prej të parëve na jep një shembull edhe më përafrues, jo si kjo - i shëndoshë e i sëmurë; “Njerëzit pranë dijetarëve janë sikur fëmijët tek prehri i prindërve” - do të thoshte Rebia Ibn Abdurrahman. “Dijetarët janë hijeshia e Tokës, si yjet që janë hijeshia e qiellit” - do të krahasonte Ibn Kajimi. A vetëm hijeshi? “Po si yjet që me to udhëzohesh në errësirat e tokës dhe detit, ashtu janë dijetarët” - do të shtonte ky kolos. “I dijshmi është mjek” - kishte thënë Sufjan eth-Thevri, mirëpo, sa e sa njeriu vdes për një ilaç që e ka në oborr, si dhe “të dijshmit janë kripa që i jep shije gjithçkaje” - do të thoshte Jahja Ibn Ebi Kethiri, por sa e sa njeriu e ka gjithçka në jetë pa shije.
Padijenia nuk është titull i fituar, por titull i mbrojtur ndeshje pas ndeshje deri në pafundësi në garat e idiotësisë dhe zemërligësisë. Kthehu në normalitet, dija dhe njerëzit e saj janë tharmi, aorta dhe ekuilibri i jetës.
Mirsim Maliçi
Shkup, 20.08.2025